İndeks; belirli bir istatistiksel olaya ait değerlerin zamana ya da yere göre farklılık göstermelerinin sayısal ölçüsüdür. İndeks sayılar ise istatistik biliminin önemli bir konusudur. Değerler fiyat ya da zaman temel alınarak hesaplanır.
TÜFE gibi ekonomideki en önemli veriler TÜİK tarafından indeks sayılar yardımıyla hesaplanır.
vb
Basit İndeksler
Fiyat gibi tek bir değişkenin hesaplanması için kullanılan indeks çeşididir.
Basit Fiyat İndeksi
En çok kullanılan indeks çeşididir.
Formülü
İ=(pi/p0)x100
şeklindedir.
İ : Cari yılın indeksi.
pi : Cari yıldaki fiyat.
p0 : Temel yıldaki fiyat.
Bu formül basit indeks formülüdür.
Örnek1: 2000 yılını temel alırsak cari yılların fiyat indeksini hesaplayabiliriz:
| Yıl
|
Fiyat
|
İndeks
|
| 2000
|
400 para
|
%100
|
| 2001
|
500 para
|
%125
|
| 2002
|
850 para
|
%212.50
|
| 2003
|
875 para
|
%218.75
|
| 2004
|
845 para
|
%211.25
|
| 2005
|
240 para
|
%60
|
Örnek2: 2001 yılını temel alırsak cari yılların fiyat indeksi şu şekilde değişilik gösterir:
| Yıl
|
Fiyat
|
İndeks
|
| 2000
|
400 para
|
%80
|
| 2001
|
500 para
|
%100
|
| 2002
|
850 para
|
%170
|
| 2003
|
875 para
|
%175
|
| 2004
|
845 para
|
%169
|
| 2005
|
240 para
|
%48
|
Zincirleme Fiyat İndeksi
Bu fiyat indeksinde temel yıl yoktur. Herhangi bir seneye ait indeks, bir önceki senenin indeksi temel alınarak hesaplanır. Zincirleme fiyat indeksinde asıl amaç, bir önceki yıla ait fiyatın ne oranda arttığını ya da azaldığını belirlemektir.
Formülü
İ=(pi/pi-1)x100
şeklindedir.
İ : Cari yılın indeksi.
pi : Cari yıldaki fiyat.
pi-1 : Cari yıldan bir önceki yıla ait fiyat.
Bu formül zincirleme indeks formülüdür.
Örnek3: 2000 yılından itibaren zincirleme indeks oluşurmaya başlarsak şu tabloyu elde ederiz:
| Yıl
|
Fiyat
|
Basit İndeks
|
Zincirleme İndeks
|
| 2000
|
400 para
|
%100
|
-
|
| 2001
|
500 para
|
%125
|
%125
|
| 2002
|
850 para
|
%212.50
|
%170
|
| 2003
|
875 para
|
%218.75
|
%102.94
|
| 2004
|
845 para
|
%211.25
|
%96.57
|
| 2005
|
240 para
|
%60
|
%28.40
|
Bileşik İndeksler
Fiyat ve miktar gibi birden fazla değişkenin hesaplanması için kullanılan indeks çeşididir.
Laspeyres Fiyat İndeksi
Bu fiyat indeksinin avantajı sadece bir kere miktar sayımı yapılması ve böylece her sene miktar sayımı yapılmasına gerek kalmamasıdır.
Formülü
İL=(Σpi.q0 / Σp0.q0)x100
şeklindedir.
pi : Cari yıldaki fiyat.
q0 : Temel yıldaki miktar.
p0 : Temel yıldaki fiyat.
Paasche Fiyat İndeksi
Formülü
İP=(Σpi.qi / Σp0.qi)x100
şeklindedir.
pi : Cari yıldaki fiyat.
qi : Cari yıldaki miktar.
p0 : Temel yıldaki fiyat.
Fisher Fiyat İndeksi
Bu fiyat indeksi Laspeyres ve Paasche fiyat indekslerinin geometrik ortalaması hesaplanarak elde edilir.
Formülü
İF= √İLxİP
şeklindedir.
Örnek4: 2000 yılını temel yıl olarak alıp A ve B mallarının fiyat indekslerini, Laspeyres, Paasche ve Fisher fiyat indeksleri olarak hesaplarsak şu tabloyu elde ederiz:
| Yıllar
|
A Malı Fiyatı
|
B Malı Fiyatı
|
A Malı Miktarı
|
B Malı Miktarı
|
Laspeyres Fiyat İndeksi
|
Paasche Fiyat İndeksi
|
Fisher Fiyat İndeksi
|
| 2000
|
400 para
|
500 para
|
470.000 t
|
380.000 t
|
-
|
-
|
-
|
| 2001
|
500 para
|
550 para
|
450.000 t
|
355.000 t
|
%117.46
|
%117.55
|
%117.50
|
| 2002
|
850 para
|
650 para
|
270.000 t
|
255.000 t
|
%171.03
|
%167.83
|
%169.42
|
| 2003
|
875 para
|
700 para
|
295.000 t
|
260.000 t
|
%179.17
|
%177.47
|
%178.32
|
| 2004
|
845 para
|
680 para
|
250.000 t
|
220.000 t
|
%173.43
|
%181.83
|
%177.58
|
| 2005
|
240 para
|
180 para
|
125.000 t
|
95.000 t
|
%47.94
|
%48.31
|
%48.12
|